วันชัย  ตันติวิทยาพิทักษ์

“การระบาดของปลาหมอคางดำในระบบนิเวศธรรมชาติถือเป็นหายนะทางนิเวศครั้งรุนแรงที่สุดที่เราเคยเห็นและรับรู้

แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าเราทำอะไรไม่ได้ และต้องก้มหน้าปล่อยให้เป็นไป”

                                                                  ดร.สรณรัชฎ์ กาญจนะวณิชย์ 

                                                                  นักนิเวศวิทยา

เมื่อต้นเดือนมกราคมที่ผ่านมา สื่อมวลชนหลายฉบับได้ลงข่าวเกี่ยวกับปัญหาการระบาดของปลาหมอคางดำ ว่า หน่วยราชการที่เกี่ยวข้องได้มีการจัดการปัญหานี้อย่างจริงจังได้ผลเป็นที่น่าพอใจ

“นายบัญชา สุขแก้ว อธิบดีกรมประมง เปิดเผยว่า จากการทุ่มเทดำเนินมาตรการควบคุมและจัดการปลาหมอคางดำอย่างเข้มข้นและต่อเนื่อง ส่งผลให้สถานการณ์การระบาดในภาพรวมดีขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม โดยผลการสำรวจล่าสุดในเดือนธันวาคม ปี 2567 ที่ผ่านมา ในกว่า 190 แม่น้ำและลำคลอง พบว่าพื้นที่การระบาดลดลงจาก 19 จังหวัด เหลือ 17 จังหวัด โดยจังหวัดปราจีนบุรีและพัทลุงที่พบปลาหมอคางดำในแหล่งน้ำในปริมาณที่น้อยมากหรือแทบไม่พบเลย และขณะที่จังหวัดอื่นพบปลาลดลงอย่างต่อเนื่อง…” (ประชาชาติธุรกิจ 12 มกราคม 2568)

Continue reading “ปลาหมอคางดำ หายนะทางระบบนิเวศครั้งรุนแรงที่สุด” →

 วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์  

ภาพถ่ายที่ปรากฏขึ้นมาตามสื่อต่างๆ ในรอบปี 2567 คงไม่มีภาพใดสะเทือนใจไปกว่าภาพ ‘พะยูนถูกตัวหัวลอยตายในทะเลภูเก็ต’ เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายนที่ผ่านมา

‘พะยูน’ เป็นสัตว์ป่าสงวนชนิดหนึ่งตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 และยังเป็นสัตว์น้ำชนิดแรกของประเทศไทยที่ได้รับการกำหนดให้เป็นสัตว์ป่าสงวน ตลอดจนเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่อาศัยอยู่ในทะเลเขตอบอุ่นโดยมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Dugong dugon

Continue reading “พะยูนถูกตัดหัวบอกอะไรเรา” →

วันชัย  ตันติวิทยาพิทักษ์

เมื่อเดือนมิถุนายนที่ผ่านมา สำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน (สนพ.) ได้เปิดร่างแผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้าของประเทศไทย พ.ศ. 2567-2580 (Power Development Plan: PDP 2024) โดยเป้าหมายของแผน PDP2024 ประการหนึ่งคือ จะให้ความสำคัญกับ “พลังงานสะอาด”

พลังงานสะอาด หมายถึงพลังงานที่ลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก  อาทิพลังงานนิวเคลียร์ พลังงานแสงอาทิตย์และพลังงานจากน้ำในเขื่อน

โดยในแผนจะมีการ “ซื้อไฟฟ้าจากต่างประเทศ” เพิ่มอีก 3,500 เมกะวัตต์ ซึ่งคาดว่าหมายถึงโครงการไฟฟ้าจากเขื่อนในลาว โดยอ้างว่าโรงไฟฟ้าพลังน้ำเป็นพลังงานสะอาด

โรงไฟฟ้าพลังน้ำอ้างว่าเป็นพลังงานสะอาด เพียงเพราะปล่อยก๊าซคาร์บอนไดอ็อกไซด์น้อยกว่าโรงไฟฟ้าเชื้อเพลิงฟอสซิลอย่างถ่านหินหรือก๊าซ แต่ในความเป็นจริงแต่ละปีเขื่อนและอ่างเก็บน้ำทั่วโลกปล่อยก๊าซมีเทน (ก๊าซเรือนกระจกชนิดหนึ่งที่อันตรายกว่าคาร์บอนไดอ็อกไซด์ 80 เท่า แต่อยู่ในชั้นบรรยากาศไม่นานเท่า) ปริมาณกว่า 22ล้านตัน

Continue reading “แม่น้ำโขง  ความมั่นคงทางพลังงานหรือความมั่นคงทางอาหาร” →

วันชัย  ตันติวิทยาพิทักษ์

อากาศร้อนจัดเป็นประวัติการณ์ ปะการังฟอกขาว หญ้าทะเลตายเกลื่อน สิ่งเหล่านี้คือความจริงที่ปฏิเสธไม่ได้ว่า ชาวโลกกำลังจะเผชิญกับมหันตภัยจากโลกร้อนแน่นอน

สาเหตุมาจากอะไร

เมื่อ 5 กุมภาพันธ์ 2567 มีข่าวใหญ่ในสื่อต่างประเทศ แต่แทบจะไม่เป็นข่าวในสื่อไทย คือ

Nature Climate Change หน่วยงานหลักที่ดูแลด้านการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ ได้เปิดเผยงานวิชาการที่เก็บข้อมูลมานานว่า  ในปี 2023 โลกมีอุณหภูมิร้อนเกิน 1.5 องศาเซลเซียส สูงกว่าค่าเฉลี่ยอุณหภูมิเฉลี่ยผิวโลกก่อนยุคปฏิวัติอุตสาหกรรม (ปี 2393-2443) เป็นครั้งแรกไปเรียบร้อยแล้ว ทั้ง ๆ ที่ทั่วโลกพยายามจะจำกัดอุณหภูมิไม่ให้ร้อนเกิน 1.5 องศาเซียลเซียส

ก่อนหน้านี้ Berkeley Earth องค์กรวิจัยอิสระด้านวิทยาศาสตร์ภูมิอากาศ ได้เผยแพร่รายงานอุณหภูมิโลกประจําปี 2566 ว่า เป็นปีที่ร้อนที่สุดเป็นประวัติการณ์ และอุณหภูมิเฉลี่ยผิวโลกสูงเกิน 1.5 องศาเซลเซียส เมื่อเทียบกับยุคก่อนปฏิวัติอุตสาหกรรม

ในปีพ.ศ. 2558 ประชาคมโลก 197  ประเทศ ได้ให้คำมั่นไว้ในความตกลงปารีส (Paris Agreement) ที่จะจำกัดอุณหภูมิโลกไม่ให้พุ่งเกิน  1.5 องศาเซสเซียส โดยนักวิทยาศาสตร์ระบุว่า ตัวเลข 1.5 องศาเซลเซียสถือเป็น ‘จุดเปลี่ยนสำคัญ’  คือหากอุณหภูมิสูงไปกว่านี้ โอกาสที่จะแก้ไขปัญหาต่าง ๆ จะยากขึ้นมาก หรืออาจจะสายไปเสียแล้ว

อุณหภูมิที่เพิ่มขึ้นสูงเกิน 1.5 องศาเซียลเซียส ถือเป็นสัญญาณเตือนภัยครั้งร้ายแรงที่สุด ถึงการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศครั้งสำคัญ และหายนะของคนทั้งโลก แต่ดูเหมือนมีแต่ความเงียบ

Continue reading “เมื่ออุณหภูมิโลกสูงเกิน 1.5 องศา กับความร้อนจัดเป็นประวัติการณ์” →

 วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์  

ในปัจจุบันนี้ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการจัดการน้ำทั่วโลกพัฒนาเทคโนโลยีและองค์ความรู้ในการเก็บรักษาน้ำหลากหลายวิธีการ แม้กระทั่งในพื้นที่ทะเลทราย ก็ยังสามารถเก็บรักษาน้ำได้โดยแทบจะไม่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม แต่สำหรับไทย หลายครั้งที่เมื่อเกิดความจำเป็นในการหาแหล่งน้ำขนาดใหญ่ มักจะยอมแลกกับการสร้างเขื่อน สร้างอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่และยอมสูญเสียพื้นที่ป่าทางธรรมชาติไป

กรมชลประทานที่ก่อตั้งมานานถึง 120 ปี ดูจะมีวิธีการและเทคโนโลยีสำหรับการเก็บกักน้ำขนาดใหญ่แบบซ้ำซากไม่ต่างจากวิธีที่เคยทำมาหลายสิบปี คือ ‘การใช้พื้นที่ป่าธรรมชาติเป็นที่กักเก็บน้ำ’ เพราะตราบใดที่คิดว่า พื้นที่ป่าเป็นต้นทุนที่ถูกที่สุดในการก่อสร้าง ภาครัฐไม่ต้องเสียเงินค่าเวนคืนที่ดินหากมีเอกสารสิทธิ์ และป่าไม้ก็อยู่ในการดูแลของหน่วยราชการด้วยกัน เพียงขออนุมัติจากรัฐบาล ถ้าผ่านการเห็นชอบก็สามารถเริ่มดำเนินการได้  

การตัดไม้ทำลายป่าเพื่อแลกกับการสร้างอ่างเก็บน้ำ จึงดูเหมือนเป็นวิธีที่ง่าย ราคาถูก และสะดวกที่สุด

Continue reading “ป่าคลองมะเดื่อ กับความล้าหลังในการจัดการน้ำของประเทศไทย” →

ครั้งหนึ่ง ครูในชั้นประถมถามนักเรียนว่า “ข้าวที่เรากินมาจากไหน”

“มาจากซูเปอร์มาร์เก็ตครับ” เด็กตอบด้วยความฉะฉาน

หลายปีที่ผ่านมาผู้เขียนและภรรยามาตั้งรกรากที่อำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ ตั้งใจอยากลองปลูกข้าวอินทรีย์บนที่นาของตัวเองที่เคยผ่านการใช้ปุ๋ยเคมีและยาฆ่าแมลงมาเป็นระยะเวลายาวนาน

แม้ตัวเองอาจเคยเห็นท้องนามาหลายแห่งทั่วประเทศ แต่พอได้มีโอกาสช่วยเพื่อนร่วมงานทำนา จึงอยากถ่ายทอดขั้นตอนการทำนาว่ากว่าจะมาเป็นเมล็ดข้าวที่เรากินทุกวัน การปลูกข้าวเป็นสิ่งน่าสนใจมาก

อันที่จริง เมล็ดข้าว กว่าที่เราจะกินได้ มีความซับซ้อนไม่ง่ายเหมือนกินผลไม้ เพราะเมล็ดข้าวหุ้มด้วยเปลือกแข็ง พอแกะออกมาก็ต้องผ่านความร้อนถึงกินได้ แล้วมนุษย์ยุคโบราณทราบได้อย่างไรว่าเมล็ดหญ้าชนิดนี้กินได้

Continue reading “จากแรงมาเป็นรวง ระยะทางนั้นเหยียดยาว” →

วันชัย  ตันติวิทยาพิทักษ์

 “เสือเป็นศักดิ์ศรีของป่า ป่าไหนไม่มีเสือ ป่านั้นไม่ควรจะเรียกว่าป่า”

                                                                  พนมเทียน

                       ในบรรดาเสือที่พบในประเทศไทย 9 ชนิด คือเสือปลา แมวดาว แมวลายหินอ่อน แมวป่าหัวแบน แมวป่า เสือโคร่ง (สายพันธุ์อินโดจีน) เสือไฟ เสือดาว นั้น เสือโคร่ง หรือเสือลายพาดกลอนจัดว่าเป็นเสือขนาดใหญ่ที่สุด ลำตัวสีเทาอมเหลือง หรือน้ำตาลอมเหลือง และน้ำหนักสองร้อยกว่ากิโลกรัม แต่มีความปราดเปรียวในการล่า เป็นสัตว์ผู้ล่าสง่างามที่สุด จนได้ฉายาว่า ราชันย์แห่งป่าดงดิบ

                       ในอดีตป่าเมืองไทยเคยมีเสือโคร่งเดินท่องไพรล่าสัตว์อยู่หลายแห่งกระจัดกระจายไปในป่าทั่วประเทศ แต่เสือโคร่งได้ถูกไล่ล่าเป็นจำนวนมาก ปริมาณลดลงอย่างรวดเร็ว แม้แต่อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ เสือโคร่งที่เคยมีและปรากฏตัวให้นักท่องเที่ยวเห็นบ่อย ๆ ก็หายไปจากป่าใหญ่ผืนนั้น จากการถูกล่าอย่างรุนแรง ส่วนใหญ่เพื่อส่งไปเป็นยาแผนโบราณขายในเมืองจีน

Continue reading “เสือโคร่ง กับ สืบ นาคะเสถียร” →

 วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์  

เพื่อนผู้เขียนเคยตั้งข้อสังเกตว่า ปกติในช่วงหน้าฝนเมื่อมีเมฆฝนดำทะมึนปรากฏขึ้นบนท้องฟ้า สักพักฝนก็จะตกเป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติ  แต่ช่วงนี้เมฆฝนก่อตัวหนา แต่สักพักก็จางหายไป ไม่มีฝนตก เป็นแบบนี้หลายพื้นที่แล้ว

เพื่อนสันนิษฐานว่าอาจเป็นเพราะอากาศบนผิวโลกร้อนมากจนทำให้เมฆไม่สามารถกลั่นตัวเป็นฝนได้

เพื่อนอีกคนตั้งข้อสังเกตว่า เข้าหน้าฝนแล้ว แต่อากาศข้างนอกกลางแดดร้อนผิดปกติจริงๆ

ไม่มีใครรู้สาเหตุที่เกิดขึ้น แต่ค่อนข้างแน่ คือเรากำลังเข้าสู่สถานการณ์ที่เรียกว่าซูเปอร์เอลนีโญ

Continue reading “สิ่งที่เราไม่เคยเห็นจะได้เห็นในซูเปอร์เอลนีโญ” →

วันชัย  ตันติวิทยาพิทักษ์

“ หนูมีความสุขทุกครั้ง เมื่อได้เข้าป่าไปหาเพื่อน ใช่แล้ว เพื่อนของหนูคือลิง”

จุรีรัตน์ แหวนอาจ ผู้ช่วยนักวิจัยลิงวอกภูเขา

ความสุขแต่ละคนไม่เหมือนกัน ผู้ช่วยนักวิจัยสัตว์ป่าบางคนมีความสุขกับการได้เข้าป่าลึก ใช้เวลาทั้งวันติดตาม เก็บข้อมูลสังเกตพฤติกรรม ได้เรียนรู้นิสัยของลิงอ้ายเงี้ยะ หรือลิงวอกภูเขา

แม้ระหว่างทางจะต้องบุกป่าฝ่าดง เดินทางด้วยความยากลำบาก เจอทั้งทาก เห็บ งูพิษ หรือโชคร้ายต้องหนีกระทิง ช้าง เสือ แต่พวกเขายังดั้นด้นที่จะไปหาลิงเหล่านี้ด้วยความสุข เพราะมีลิงเป็นเพื่อน

พวกเขาใช้ชีวิตแบบนี้เกือบทุกวันเป็นเวลาสิบกว่าปี

กลางเดือนกุมภาพันธ์ที่ผ่านมา ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเขียว จังหวัดชัยภูมิ ผมมีโอกาสเดินเข้าป่าลึกติดตามการทำงานของผู้ช่วยนักวิจัยเหล่านี้

Continue reading “ความในใจของลิงวอกภูเขา” →

วันชัย  ตันติวิทยาพิทักษ์

คุณเคยไปเที่ยวอำเภอแก่งคอย จังหวัดสระบุรีไหมครับ

แก่งคอยในสายตาของคนส่วนใหญ่น่าจะเป็นแค่ทางผ่าน เพื่อท่องเที่ยวไปอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ เพราะ เวลาพูดถึงแก่งคอย จะนึกว่า ไม่มีอะไรน่าสนใจ มีแต่เขม่าควันจากโรงปูนซิเมนต์ โรงงานอุตสาหกรรมหลายสิบแห่ง หากไม่มีธุระ ก็ไม่อยากเข้าไปแวะเวียน

แต่อันที่จริง แก่งคอยในอดีต คือสถานที่มีอากาศบริสุทธิ์สดชื่น ใกล้กรุงเทพมหานครมากที่สุด จนทำให้คนเมืองกรุงหลายคนนิยมมาสร้างบ้านพักตากอากาศ ไว้เป็นที่พักผ่อนของครอบครัว

บริเวณนี้มีแก่งมากมาย และชื่อ “แก่งคอย” ก็มีที่มาจากการที่คนสมัยก่อนต้องมาคอยเรือ เพื่อเดินทางทวนน้ำขึ้นไปเมืองโคราชหรือเมืองเพชรบูรณ์ตามแก่งเหล่านี้ จึงเรียกว่า แก่งคอย  มีธรรมชาติงตงามด้วยป่าใหญ่ ภูเขาหินปูน และแม่น้ำป่าสัก

บรรยากาศงดงาม ถึงขนาด แอ๊ด คาราบาว ได้แต่งเพลง “แร้งคอย” บรรยายสภาพของแก่งคอยว่า

Continue reading “แก่งคอย ภูเขาหินปูนและปรงยักษ์ 400 ปี“ →

สำหรับนักท่องเที่ยวขาลุยที่ชอบท่องเที่ยวธรรมชาติมากกว่าการเที่ยวในมหานครใหญ่แล้ว ไอซ์แลนด์ กำลังเป็นประเทศจุดหมายปลายทาง ตัวเลือกที่น่าสนใจและกำลังมาแรง แม้ค่าครองชีพ ค่าเดินทางจะค่อนข้างสูง

ไอซ์แลนด์เป็นเกาะขนาดใหญ่เป็นอันดับสองในยุโรปรองจาก เกาะอังกฤษ ในมหาสมุทรแอตแลนติกเหนือ ตั้งอยู่ระหว่างอังกฤษ นอร์เวย์และเกาะกรีนแลนด์ มีเมืองหลวงชื่อภาษาพื้นเมืองว่า Reykjavík

ในทางภูมิศาสตร์ ไอซ์แลนด์เป็นเกาะเกิดใหม่ จากการเคลื่อนตัวของเปลือกโลก ดันหินหลอมเหลวใต้เปลือกโลกขึ้นมาตามรอยแยกเมื่อ 70 ล้านปีก่อน  เกาะตั้งอยู่บนสันเขากลางมหาสมุทรแอตแลนติก(Mid Atlantic Ridge)    ซึ่งเป็นแนวแผ่นเปลือกแยกตัวระหว่างแผ่นทวีปอเมริกาเหนือและแผ่นทวีปยูเรเชีย

Continue reading “สะพานเชื่อมทวีปยุโรปและอเมริกาเหนือ บนเกาะไอซ์แลนด์” →